Gids voor den ziekendrager

12 februari 2026 om 11:34

Sille Slaa van het Noord-Veluws Archief (NoVA) bespreekt in deze maandelijkse rubriek een wisselend onderwerp uit de gemeenten Nunspeet, Elburg of Oldebroek.

“ik ben zo zwak geworden; sedert veertien dagen voed ik me met veldvruchten en met beschuit uit de ransels der gevallen kameraden. In de laatste weken heb ik nergens in de omtrek een ziekendrager gezien; als ze niet spoedig komen, vinden ze me dood naast mijn vriend P. De ziekendragers moeten de oogen wijder opensperren.” 

Zo schreef de krant, naar aanleiding van het zakboekje van een Franse soldaat, gevonden op zijn lichaam in 1915, tijdens de Eerste Wereldoorlog. Voor hem kwam de hulp helaas te laat, hij overleed op het slagveld aan zijn verwondingen.

Ziekendrager

In 1884 introduceerde Defensie de ziekendrager. Zij vervoerden gewonde soldaten van het slagveld, verleenden eerste hulp en waren beschermd door het Verdrag van Genève. Zij mochten tijdens hun werkzaamheden niet worden lastiggevallen, door vriend noch vijand. In tegenstelling tot hospitaalsoldaten waren ziekendragers vooral verantwoordelijk voor het vervoer van gewonden.
Op het slagveld waren ze herkenbaar aan een rode band om de linkerarm.

Jan uit Elspeet

In 1902 werd de twintigjarige Jan van Logchem uit Elspeet ingeloot voor het landweerdistrict Harderwijk. Hij werd ziekendrager. Of hij daarop is ingeloot of er zelf voor heeft gekozen is niet duidelijk. Hij kreeg een uniform met sabel, een zakboekje om zijn verlof en geleende voorwerpen in bij te houden en een overzicht van de voorschriften waar hij zich aan diende te houden. Tenminste tot 1916 diende hij af en aan in het leger. Daarna stoppen de registraties in het zakboekje.

Gids voor den ziekendrager

Ook ontving Jan een zwart boekje, de Gids voor den ziekendrager. Jan heeft waarschijnlijk een korte opleiding gehad om de kneepjes van het vak te leren. In het dagelijks leven was hij landbouwer, dus veel medische kennis had hij vermoedelijk niet. Het gidsje diende wellicht als toevoeging op de opleiding of als geheugensteun tijdens de gevechten. In vier hoofdstukken wordt informatie gegeven over anatomie, het verlenen van eerste hulp en het vervoeren van gewonden. Ziekendragers waren naast een standaard verbandpakje, voorzien van enkele elastieken en doekverbanden. Geen rijke uitrusting dus, maar voldoende om gewonden te vervoeren.

Het boekje vertelt hoe men een gewonde het beste kon vervoeren: “In 't algemeen plaatse men den lijder op den rug; is deze gekwetst dan op den buik, waarbij de gebogen arm, een ransel of ander steunsel onder het hoofd gebracht wordt. Bij wonden aan de zijden legge men den man op de gezonde zijde waarbij stevige steunsels in den rug het omwentelen voorkomen.” 

Het boekje is veel gebruikt. Veel pagina's zitten los of ontbreken. Het is niet bekend of Jan echt zijn vaardigheden moest inzetten. De Eerste Wereldoorlog vond plaats tijdens zijn diensttijd, maar Nederland was toen neutraal. Desondanks werd wel het Nederlandse leger gemobiliseerd om de grenzen te bewaken. De kans is groot dat Jan toen is opgeroepen, maar echte gevechten hebben niet plaatsgevonden in Nederland.