Rubriek 80 jaar vrijheid: Drama op IJsselmeer: tjalk wordt beschoten. Vier doden, drie gered

Op zaterdagmiddag 7 april 1945 rond vijf uur ‘s middags voer de tjalk Maria uit Bodegraven, geladen met aardappels, op het IJsselmeer met volle zeilen richting Harderwijk. Vier Engelse jagers beschoten het schip. De schipper, zijn vrouw en twee zoons van negen en zeven jaar overleefden de aanval niet. Het schip zonk heel snel. De vader en een zoon spoelden aan bij de Pol in Nunspeet, de vader pas na vijftien dagen. De schippersvrouw werd na vier dagen gevonden door de Harderwijker botter HK 40 en de haven van Harderwijk binnengebracht. Een zoon spoelde aan bij Stadsweiden in Harderwijk. Drie kinderen van zes jaar, twee jaar en negen maanden konden gered worden door Kees van Dorp en Gerrit Vosselman. Ze werden naar het Noodziekenhuis aan de Eperweg gebracht en verbleven daarna geruime tijd in Nunspeet bij de families Van Dorp en Vosselman. Het verhaal van het gezin van Jan en Marie van Tol en hun vijf kinderen Bep, Joop, Annie, Tonnie en Beppie.

In mei 2016 vertelde Jo van Dorp (in 2023 overleden) aan de schrijver van dit artikel hoe hij deze gebeurtenissen als 12-jarige jongen had beleefd. Zijn vader had in 1943 met nog iemand het Theehuis Polsmaten gekocht en het gezin woonde direct aan zee en zag een schip voorbij varen. Ze verbaasden zich, want er mocht helemaal niet gevaren worden. Dus was de reactie: ‘Nou die durft’. Jo van Dorp vertelde: “Even later kwamen de jagers. De zeilen klapperden en het was duidelijk dat het schip geraakt was. Het was toen veel meer open dan nu. Je kon bijna tot Harderwijk kijken. Bij de Pol woonde mevrouw Visser uit Zeist, een schippersdochter, die tegen mijn vader zei: ‘je moet naar het schip, er kunnen nog mensen op zitten’. Mijn vader had niet zoveel zin. Hij was bang ook beschoten te worden. Maar met Gerrit Vosselman ging hij toch. Aangekomen bij het schip was Annie de eerste die ze zagen en die riep: ‘Mijn vader is helemaal dood’. De schipper lag op het dek met de borst vol kogels.”

Van Dorp en Vosselman haalden Annie en haar broertje Tonnie van boord. De beide getroffen jongens lagen aan dek. Het schip zonk snel en ze konden hen niet meer van boord halen. Toen ze wilden wegvaren, keken ze nog even door een patrijspoort en zagen toen een kind in een wieg liggen. Ze gingen weer aan boord en haalde ook Beppie uit het schip. De kinderen werden naar het Noodziekenhuis gebracht. Het was inmiddels avond geworden en dan mocht je niet meer op straat komen, maar met een bakfiets deden ze het toch.

De 6-jarige Annie moest het woord doen tegen de politie. Dat leverde wat naamsverwarring op. De politie noteerde Jan Vertol als naam en niet Van Tol en Marie Vertrigt in plaats van Maria Helena van Tricht. Het politierapport vermeldde de naam van de 7-jarige Bertus Vertol, die inmiddels aan land gebracht was. Het zou tot september 1946 duren voor de naam van Bertus Vertol in de overlijdensakte gewijzigd werd in Johannes Gijsbertus van Tol. Ook in Harderwijk geven de overlijdensakten andere data dan 7 april. De schippersvrouw werd op 11 april de haven binnen gebracht en die datum werd aangehouden als overlijdensdatum. En voor de 9-jarige Gijsbertus Josephus van Tol gold 20 april als officiële overlijdensdatum.

Het gezin Van Tol woonde in Bodegraven op het schip Maria. Jan van Tol was groenteboer in Zwammerdam geweest en had een schip gekocht. Het hoe en waarom is nog steeds niet duidelijk. Hij had in Drenthe aardappels gehaald en was via de IJssel naar Kampen gevaren. Hij wilde het IJsselmeer op. Dat mocht niet. Maar Jan van Tol, die in de familie bekend stond als eigenwijs, deed het toch. Hij kreeg het advies om dan zijn vrouw en kinderen van boord te halen. Ook dat deed hij niet. Dochter Annie heeft altijd het gevoel gehad dat er meer aan boord was dan alleen aardappels, maar te bewijzen is dat niet. Het is wel bekend dat er tussen 30 oktober 1944 en 21 april 1945 192.000 ton voedsel, voornamelijk aardappelen, over het IJsselmeer vervoerd zijn.

Na de oorlog

De drie kinderen zijn nog maanden in Nunspeet gebleven: Annie en Beppie bij de familie Van Dorp en Tonnie bij de familie Vosselman. Maar ze werden weggehaald door de familie Van Tricht met als motief dat rooms-katholieke kinderen niet bij protestantse mensen mochten zijn. Beppie kwam bij een zus van haar moeder. Ze trouwde later, kreeg twee dochters en is inmiddels overleden. Ton en Annie zijn samen opgevoed. Ook zij zijn getrouwd. Ton had twee dochters en Annie had drie kinderen. Zowel Ton als Annie zijn overleden. Het schip heeft nog heel lang voor de kust van Hoophuizen gelegen. Het is gelicht.

In Nunspeet staat bij de graven van Jan en Joop van Tol op de begraafplaats een paaltje met een QR-code die het verhaal vertelt. De namen staan op het monument in Park 40-45.