Herdenking doden na ontdekking Het Verscholen Dorp in Vierhouten

Stichting Het Verscholen Dorp heeft op de laatste dag van oktober op indrukwekkende wijze herdacht dat tachtig jaar geleden acht Joodse onderduikers werden doodgeschoten door de Duitse bezetters na de ontdekking van Het Verscholen Dorp in de bossen rond Vierhouten. 

Wijnand Kooijmans

In de ochtenduren werd stilgestaan bij het monument dat ter nagedachtenis van de acht is geplaatst aan de Tongerenseweg. Voorzitter Dick van Hemmen gaf aan hoe sinds augustus tot volgend jaar wordt stilgestaan bij de bevrijding van Nederland op tal van plaatsen. Iets wat de acht doodgeschoten Joden niet hebben mogen meemaken.

Terwijl zij gehoord moeten hebben dat de opmars begon om Nederland te bevrijden. Wat hoop gaf tijdens iedere dag dat men in angst zat ontdekt te worden. Bang dat het nog lang zou duren. Hoe ze teleurgesteld geweest moeten zijn na Market Garden. Hoe de spanning te snijden moet zijn geweest in Het Verscholen Dorp. 

Het werd bij toeval ontdekt op 29 oktober toen twee Duitse soldaten ontdekten dat er in de bossen rond Vierhouten iets niet in orde was. Ze gingen, bang voor hun eigen hachje, terug naar Vierhouten om de volgende dag met zwaar bewapende militairen terug te keren. De meeste onderduikers waren op dat moment al gevlucht. Acht werden er gevangen genomen en vervoerd naar de Paasheuvel. Daar vonden twee onderduikers al de dood, zes anderen werden de dag daarna doodgeschoten op de Tongerenseweg.  

Van Hemmen wees op het belang van herdenken, omdat vrijheid niet als vanzelfsprekend mag worden ervaren. En dat niet lichtvaardig met vrijheid mag worden omgegaan. Dankbaarheid mag overheersen dat we al zo lang vrijheid mogen vieren. Hoe belangrijk is het om het verhaal door te vertellen, verwijzend naar het thema van de herdenking ‘Wij zijn het verhaal.’  

Ook burgemeester Céline Blom benadrukte het belang van herdenken en vrijheid. Zij las de namen voor van de omgekomenen. Ze onderstreepte dat herdenkingen het belangrijke signaal afgeven dat wij staan voor vrijheid. Waarbij het van belang is niet alleen stil te staan bij de slachtoffers, maar ook te kijken naar de toekomst. 

Bij het monument werd ook het Joodse gebed voor de doden voorgelezen. In het Armeens, maar ook het Nederlands. Er werd op gewezen dat het gebed bestemd is voor de doden, maar in het gebied zelf alleen aandacht is voor de levenden. Er werden na twee minuten stilte kransen gelegd door onder meer burgemeester Blom namens de gemeente Nunspeet, nabestaanden van de omgekomen Joden en het bestuur van de Stichting Het Verscholen Dorp. 

In de middag werd een bijeenkomst gehouden in dorpshuis Horsterhoek. Dick van Hemmen benadrukte als voorzitter van de stichting het belang dat het verhaal vertelt blijft worden. Ook al kan dat niet meer uit de eerste hand. Het verhaal is volgens hem te kostbaar om verloren te laten gaan. 

Burgemeester Blom las ook hier de namen van de vermoorde Joden voor. Levens die meer zijn dan de namen op de gedenkstenen. Het verhaal van vaders, moeders, vrienden, mensen die de prijs betaalden voor onze vrijheid. Elke dag moesten zien te overleven. Stilte en schaduw waren hun bondgenoot. Waarbij men ’s nachts tot leven kwam. Hoe mensen voedsel en medicijnen brachten om de onderduikers te verzorgen met gevaar voor eigen leven. Ze gaf aan hoe kwetsbaar vrijheid is, zo blijkt in deze tijd waarin onder meer antisemitisme een opmars maakt. Hoe wij moeten investeren en het beschermen van vrijheid. 

Mirjam van Esterink, nabestaande van Hartog Spijer, één van de vermoorde Joden, vertelde hoe zij betrokken is geraakt bij de herdenking die naast 31 oktober altijd op 4 mei plaats vindt. Hoe zij was geraakt door het verhaal dat Hartog Spijker gedwongen werd zijn eigen graf te graven. Over mensen die hun leven riskeerden om de onderduikers te helpen. 

Jeroen Thijssen heeft een boek geschreven over Het Verscholen Dorp. Hij stond met name stil bij de stille helden die vaak niet worden genoemd. Hoe moeilijk het ook was na de oorlog het verhaal op te tekenen. Mensen wilden er niet over praten. Ook het archief van Edouard von Baumhauer, met opa Bakker en tante Cor, één van de grondleggers van Het Verscholen Dorp bleef lang voor hem een gesloten boek. Het argument dat hij hoorde was ‘maar dit is de Veluwe.’ Voor velen onbekend dat de Noorderheide in Vierhouten de eerste plek in de Tweede Wereldoorlog was in Nederland waar door de Engelsen penicilline werd gedropt. Maar ook het verhaal van Hendrik Franken die werkte op de secretarie van de gemeente Nunspeet en veel persoonsbewijzen verschafte aan onderduikers. Maar werd verraden en doodgeschoten. 

Liesan Cohen-Löwenberg is de dochter van Herman Löwenberg die als 6-jarige zonder ouders werd ondergebracht in Het Verscholen Dorp. Ook hij wilde haar lang niets vertellen over zijn belevenissen en wat zich in Het Verscholen Dorp allemaal had afgespeeld. Dat vertelde hij later wel in een interview dat ze lang niet wilde beluisteren. Toen ze dat eenmaal wel deed werd ze een stuk wijzer. Hoe ze taal en schrijven werd bijgebracht, de vriendschap met een jongen van zes die ook in het kamp verbleef. Hoe hun verboden werd in een boom te klimmen. 

Maar ook dat ze gewaarschuwd werden voor de ontdekking van Het Verscholen Dorp door de Duitsers. Dat hij de goede kant op rende en daar in een boom klom en daar een dag en een nacht doorbracht. Tot de volgende morgen tante Cor passeerde en hij die riep. Opa Bakker was op dat moment al gevangen genomen. Hoe hij werd ondergebracht in Elburg bij de familie Van de Leij en daar de naam Herman van de Leij kreeg. Dat op een dag door een SS’er een pistool op zijn hoofd werd gezet met de vraag hoe hij heette. Herman van de Leij zo gaf hij aan. De overige kinderen van het gezin reageerden niet en de Duitsers lieten hem gaan .Hoe hij na de bevrijding over straat liep in Elburg, al roepend ‘ik ben een Jood. “Iets wat ik deze tijd niet meer durf te doen”, zo gaf Liesan aan het eind van haar betoog aan. Tussentijds was er een optreden van harpiste Klaartje Broers met onder meer een medley van Joodse en Hebreeuwse liederen.