Historie: Stemmen voor gemeenteraad rond 1900

De stembus komt weer in zicht. Op woensdag 18 maart zijn er verkiezingen voor de gemeenteraad. De partijen zijn zich aan het voorbereiden. De kandidatenlijsten van de meeste partijen zijn bekend. De nieuwe partij Lux21 zoekt nog naar kandidaten. Maar hoe ging dat eigenlijk zo rond 1900?

Dick Baas

De inwoners van een gemeente mogen sinds 1851 stemmen. Partijen met kandidatenlijsten waren er toen nog niet. Dat kwam in 1919 bij de invoering van het algemeen kiesrecht. En vrouwen mochten pas in 1923 voor het eerst meestemmen voor de gemeenteraad.

De zittingsperiode van de gemeenteraad is vier jaar, tussen 1851 en 1919 was dat zes jaar. De leden werden als persoon gekozen; er werd steeds een deel van de raad vernieuwd of herkozen. De gemeenteraad van de ‘oude’ gemeente Ermelo (de huidige gemeenten Nunspeet en Ermelo dus samen) telde in 1851 elf leden, in 1901 werden dat er dertien. Om de twee jaar moesten de kiezers naar de stembus om al of niet te gaan stemmen. Als er geen tegenkandidaten waren, was een stemming niet nodig. Moest er wel gestemd worden en de kandidaten behaalden geen meerderheid, dan moest er veertien dagen later weer gestemd worden. De regeling was ook van toepassing voor de Tweede Kamer en Provincie. Daardoor moest de kiezer in 1907 zeven keer naar de stembus.

Als een raadslid tijdens zijn raadsperiode overleed, dan moest er ook weer gestemd worden voor een opvolger. In die tijd waren er raadsleden die twintig tot dertig jaar raadslid of wethouder bleven. In 1873 nam Willem van Sloten uit Nunspeet ontslag als wethouder wegens hoge leeftijd. Hij was 89 jaar. Wethouder Van Olst overleed in functie (80 jaar).

Niet iedereen mocht stemmen. Tot 1887 gold het censuskiesrecht: wie belasting betaalde, mocht stemmen. Een wetswijziging zorgde voor meer kiezers. Naast het betalen van belasting was ook het bezit van spaargeld, een bepaald bedrag aan loon of het behalen van bepaalde examens een mogelijkheid om kiezer te worden. Wie zich aanmeldde, werd op de kiezerslijst geplaatst. Een kiezer vulde het stembiljet thuis in en deed het in de stembus in Nunspeet, Ermelo of Elspeet. Vandaar dat de krant vaak vermeldde hoeveel ‘briefjes’ er waren ingeleverd. Zo bedroeg het aantal wetmatige kiezers in 1851 voor de eerste gekozen gemeenteraad 193. Het aantal ingeleverde briefjes was 138, waarvan één van onwaarde. Vier kandidaten haalden de kiesdeler, maar voor zeven leden moest een herstemming plaatsvinden tussen veertien kandidaten. Toen kwamen er 149 kiezers hun biljet inleveren.

Verkiezingscampagnes waren er ook. Meestal via advertenties in de krant. ‘Met vol vertrouwen kan aan de Heer Van den Hardenberg de behartiging van de Gemeentebelangen in het algemeen en die van Elspeet in het bijzonder worden toevertrouwd’. Jacob van den Hardenberg werd in 1909 niet gekozen als opvolger van Gerrit Mouw die 42 jaar raadslid was geweest. Opvolger werd de schoonzoon Hendrik Mouw Rzn. Familiebanden speelden vaker een rol bij de opvolging. In Vierhouten was dat bij de familie Schouten.