Druk op schaapskuddes hoog om heide bloeiend te houden

In augustus bloeit de heide weer volop dankzij het werk van schaapskuddes en herders. Om deze actief beheerde heidegebieden te ontdekken lanceert het Dinamo Fonds de Heideagenda.nl: een platform voor én over met schaapskuddes beheerde heidegebieden.

Van 8 tot en met 30 augustus staat het ontdekken van de bloeiende heide, de boeiende geschiedenis en haar uitzonderlijke bewoners en beheerders centraal. Voor de start zijn op het platform meer dan 100 activiteiten rondom schaapskuddes uit 28 beheerde heidegebieden in acht provincies samengebracht. Met heideagenda.nl kan iedereen actief kennismaken met het unieke eeuwenoude heidelandschap én de onmisbare rol van het beheer van de heideschaapskuddes en hun herders die de heide laten bloeien.

Toenemende druk voor herders en schaapskuddes bij het beheer van de heide

Het actief beheer en het welzijn van de heideschapen balanceert op een dun koord, omdat herders gebukt gaan onder stijgende kosten en het uitblijven van subsidies. Daarnaast worden heel veel extra onbetaalde uren gemaakt voor de bescherming van de schapen tegen de wolf én nu ook voor drinkwater. Door de aanhoudende droogte zijn natuurlijke drinkplaatsen op de heide opgedroogd en moet dagelijks extra water worden aangevoerd. Dat herders met hun kuddes ondanks deze situatie toch doorgaan, zegt veel over hoe verknocht ze aan hun schapen en hun heide zijn. Deze liefde en toewijding zorgen ervoor dat we in Nederland gelukkig nog een uniek eeuwenoud heidelandschap hebben.

Heide een Oer-Nederlands cultuur(weide)landschap

Het heidelandschap is meer dan vierduizend jaar geleden ontstaan op de hoge loofbosrijke zandgronden in Nederland door de eerste permanente boerenbewoners. Door bomenkap voor akkerbouw en beweiding/begrazing met tam gemaakte dieren ontstond een weidelandschap waar alleen de heideplant zich kon handhaven. In dit van oorsprong boerenlandschap heeft zich door constante dierbeweiding een unieke natuur ontwikkeld met specifieke planten- en dierensoorten zoals de heikikker, heideblauwtje, heidehommel, heidebij en dergelijke.

Veel van deze soorten zijn nu bedreigd (geplaatst op de Rode Lijst) omdat ze afhankelijk zijn van begrazingsbeheer die het open karakter en de heide behoudt. Daarnaast zijn de leefgebieden steeds beperkter geworden, want in twee eeuwen tijd rest er nog maar 40.000 van de eerdere 600.000 hectare aan heide (afname 93% bron CLO 2004). Daarnaast vormen ook de klimaatveranderingen met langdurige droogte bedreigingen voor de heidebewoners zoals natuurbranden.

Schaapskuddes actieve hulp bij vermindering natuurbrandgevaar

De hoge stikstofgehaltes uit de lucht veroorzaken in de heidebodem een constante bemesting die grassen, struiken, en sparrenboompjes enorm snel doet groeien, net als de populatie heidekevers (of heidehaantjes). Zij nemen explosief toe en vormen een plaag die hele velden met de paarse struikheide doet afsterven. De dode heide met de grassen, struiken en sparrenboompjes is brandgevaarlijk en versterkt de hevigheid bij een natuurbrand. Juist met de begrazing van schaapskuddes wordt de brandgevaarlijke vegetatie opgegeten. Daarnaast zorgen de vele schapenpoten ervoor dat de zandpaden en de zandbodem los worden gemaakt waarmee de brandbare humuslaag verdwijnt.

Schaapskudde de Dellen - Hanneke Bloemendaal 

Ontdek de historie en geniet van de beheerde heide

In het eeuwenoude heidelandschap zijn naast de bijzondere natuur ook vele historische sporen te vinden van de eerste bewoners zoals grafheuvels, hunebedden, Celtic fields (Raatakkers) van de eerste bewoners. Ook zijn er latere sporen van gebruik te zien met van eeuwenoude vrachtverkeerroutes, zandverstuivingen, oude schaapskooien en veel militair erfgoed van de Romeinen, Franse Tijd, Tweede Wereldoorlog tot aan de huidige oefenterreinen van Defensie.

In de komende drie weken is er van alles te ontdekken en te doen voor jong en oud op de heide. Bezoekers kunnen meegaan met een herder of boswachter, een schaapskudde bezoeken, of een wandel- of fietsroute door het landschap volgen.

Met heideagenda.nl maakt het Dinamo Fonds het noodzakelijke werk van herders en hun schaapskuddes als immaterieel erfgoed zichtbaar dat onze heide elk jaar tot bloei brengt.

“Wij willen aan iedereen laten zien hoe mooi de heide is, maar ook duidelijk maken dat herders en schaapskuddes meer aandacht en steun verdienen voor het beheer van onze kwetsbare heide”, aldus directeur Henk Atze Dijkstra van het Dinamo Fonds.

In Gelderland zijn onder meer de volgende schaapskuddes te vinden: 

🔹 Het Ermelosche heidelandschap (De Ermelosche Heide, Houtdorper- en Speulderveld) – sinds 1999 begraasd door schaapskudde Schapedrift Ermelo en het Houtdorper -en Speulderveld vanaf 2026 door begrazingsbedrijf Herder Jeroen.
🔹 Het Heerdese heidelandschap (De Renderklippen) – sinds 1956 begraasd door Schaapskudde Epe-Heerde
🔹 Het Elspeetse heidelandschap (Elspeter Heide) – sinds 1975 begraasd door de Schaapskudde Elspeter Heide